Lịch Sử Văn Miếu • Quốc Tử Giám

Vào mùa thu năm Canh Tuất (1070), dưới triều vua Lý Thánh Tông, Văn Miếu được khởi dựng tại phía Nam kinh thành Thăng Long để thờ phụng Chu Công, Khổng Tử cùng Tứ phối (Nhan Tử, Tăng Tử, Tử Tư, Mạnh Tử) và làm nơi giảng dạy cho các hoàng tử. Đây là dấu mốc đầu tiên xác lập vị trí của Nho học trong hệ thống tư tưởng và thiết chế văn hóa của quốc gia Đại Việt.

Đến năm Bính Thìn (1076), vị vua anh minh Lý Nhân Tông — người trị vì 56 năm sáng chói bậc nhất lịch sử phong kiến — cho lập trường Quốc Tử Giám kề bên Văn Miếu. Sau khi mở khoa thi Minh kinh bác học đầu tiên vào năm 1075, vua thấu triệt chân lý: muốn quốc gia độc lập, xã hội thái bình thì phải tuyển chọn người hiền qua thi cử học vấn thay vì chỉ phong quan tước theo huyết thống thế gia vọng tộc. Quốc Tử Giám chính thức ra đời, đánh dấu sự xuất hiện của trường đại học quốc gia đầu tiên tại Việt Nam.

Dù Phật giáo vẫn giữ vị thế quan trọng và đất nước phải ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông, triều Trần vẫn chú trọng Nho học: năm 1236, Phạm Ứng Thần được bổ Thượng thư kiêm Đề điệu Quốc Tử viện; năm 1243 Quốc Tử viện được trùng tu; đến năm 1253, triều đình cho tô tượng Chu Công, Khổng Tử, Mạnh Tử để thờ và mời nho sĩ cả nước vào giảng dạy Tứ thư, Lục kinh. Năm 1272, triều đình ban chiếu tuyển người có học vấn, đạo đức giữ chức Tư nghiệp — người đứng đầu nhà trường.

Quốc Tử Giám được mở rộng đón nhận những học trò tuấn tú khắp các lộ trong cả nước chứ không chỉ giới hạn ở con em hoàng tộc. Đỉnh cao của đạo học thời kỳ này gắn liền với tên tuổi của Nhà giáo Chu Văn An (1292–1370), người giữ chức Tư nghiệp (Hiệu trưởng) Quốc Tử Giám, trực tiếp dạy dỗ thái tử và đào tạo nên nhiều rường cột triều đình như Phạm Sư Mạnh, Lê Quát.

Thầy Chu Văn An không chỉ truyền thụ kinh điển mà dạy học trò bài học tối thượng về liêm sỉ và khí tiết kẻ sĩ. Khi triều chính vua Trần Dụ Tông suy đồi, thầy đã khảng khái dâng “Thất trảm sớ” xin chém 7 quyền thần gian nịnh. Sớ không được đoái hoài, thầy thanh thản treo áo từ quan về núi Phượng Hoàng (Chí Linh) mở trường dạy học. Khi thầy tạ thế năm 1370, vua Trần thương tiếc truy tặng tước Văn Trinh Công và đưa vào phối thờ tại Văn Miếu bên cạnh Khổng Tử — người thầy nước Nam đầu tiên nhận được vinh dự tối cao này, tiếp sau đó là các danh nhân Trương Hán Siêu (1371) và Đỗ Tử Bình (1380).

Sau khi giành lại độc lập năm 1428, ngay từ những năm đầu trị vì, vua Lê Thái Tổ đã mở nhà học, dùng cỗ Thái lao (trâu, bò, dê) tế Khổng Tử và đích thân chủ tế các kỳ tế lễ xuân — thu. Dưới triều vua Lê Thánh Tông (niên hiệu Hồng Đức), Nho học Đại Việt đạt tới thời kỳ hoàng kim rực rỡ nhất. Năm 1484, vua cho đại trùng tu: dựng điện Đại Thành, Đông vũ, Tây vũ, điện Canh Phục, nhà Minh Luân, kho Bí Thư chứa ván khắc sách, cùng ba dãy nhà cho học sinh mỗi dãy 25 gian.

Đặc biệt cũng trong năm Giáp Thìn (1484), vua Lê Thánh Tông ban sắc lệnh lịch sử: Khởi dựng những tấm bia đá đầu tiên ghi danh các bậc đại khoa từ khoa thi Nhâm Tuất (1442). Đại học sĩ Thân Nhân Trung đã vâng mệnh soạn bài văn bia bất hủ: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, rồi lên cao; nguyên khí suy thì thế nước yếu, rồi xuống thấp.”

Quốc Tử Giám thời Lê còn gọi là Thái học viện, chia Giám sinh theo ba hạng Thượng — Trung — Hạ xá sinh, có lúc đông tới 6.000 học trò theo học. Từ quyết định dựng bia ấy, suốt gần 300 năm (1484–1779), qua 124 khoa thi tiến sĩ của triều Lê và Mạc, cha ông ta đã kiên trì tạc nên 82 tấm bia đá ngự trên lưng rùa đá quanh giếng Thiên Quang, lưu danh muôn đời 1.304 vị tiến sĩ tài hoa. Năm 1527 nhà Mạc lên thay nhưng vẫn tiếp tục dựng bia (khoa 1529) và trùng tu Quốc Tử Giám năm 1536.

Thời Lê Trung hưng, Văn Miếu — Quốc Tử Giám tiếp tục được triều đình quan tâm tu sửa, quy mô ngày càng hoàn thiện. Năm 1662, Lễ bộ Thượng thư Phạm Công Trứ được giao trông coi việc sửa sang Quốc Tử Giám, cho xây Phán Thủy Đường trên gò Kim Châu ở hồ Văn — nơi bình thơ văn của nho sĩ kinh thành xưa.

Năm 1760, triều đình sửa lại nhà Đại Bái và dựng hai cột đá hình bút lông phía trước; năm 1762 chúa Trịnh Doanh cho tu sửa toàn diện. Diện mạo khi ấy được Lê Quý Đôn ghi lại tỉ mỉ trong sách Kiến văn tiểu lục. Năm 1771, hai tấm bia “Hạ Mã” được dựng phía trước, buộc người qua lại — bất kể phẩm hàm — đều phải xuống ngựa tỏ lòng tôn kính; khu vực quanh hồ Văn cũng được giải tỏa, mở rộng, trồng cây, lát đường. Năm 1785, Bùi Huy Bích tiếp tục trùng tu nhà Thái Học.

Năm 1802, vua Gia Long thống nhất đất nước và định đô tại Phú Xuân (Huế), lập Quốc Tử Giám mới tại kinh đô. Trường cũ tại Thăng Long được chuyển thành trường công học Bắc Thành (sau là trường phủ Hoài Đức). Tuy không còn là đại học duy nhất của cả nước, Văn Miếu Thăng Long vẫn được các triều vua Nguyễn đặc biệt coi trọng và tu bổ.

Năm Ất Sửu (1805), Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành đã cho khởi công xây dựng Khuê Văn Các — công trình kiến trúc gỗ hai tầng tám mái độc bản mang hình tượng sao Khuê, ngôi sao chủ quản văn học và khoa bảng. Bốn ô cửa tròn của Khuê Văn Các tượng trưng cho bầu trời soi bóng xuống mặt nước vuông vức của giếng Thiên Quang (triết lý Trời tròn Đất vuông), tạo nên một chỉnh thể vũ trụ hài hòa tuyệt mỹ.

Năm 1808, triều đình ra lệnh các Văn Miếu địa phương — trong đó có Văn Miếu Thăng Long — chỉ thờ thần vị (bài vị), không thờ tượng; nơi nào có tượng thì chôn đi, chỉ còn lại bài vị Khổng Tử và các bậc Tiên hiền, Tiên Nho suốt phần lớn thế kỷ 19. Sau hiệp ước Patenôtre (1888), Văn Miếu từng bị thực dân Pháp biến thành trại lính, trường bắn, thậm chí khu cách ly dịch tả, trước khi được trả lại cho chính quyền sở tại và trải qua các đợt trùng tu 1888, 1897–1901, 1904–1909. Năm 1906, Toàn quyền Đông Dương xếp hạng Văn Miếu — Quốc Tử Giám là Di tích lịch sử, văn hóa.

Ngày 21/10/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đích thân chủ trì buổi tế Thu tại Văn Miếu; ngày 22/9/1946, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Huỳnh Thúc Kháng tiếp tục chủ trì buổi tế Thu — khẳng định giá trị văn hóa to lớn của di tích trong hoàn cảnh mới của đất nước. Từ sau đó, nghi lễ được đơn giản hóa theo tinh thần dân chủ, mỗi năm chỉ tế một lần vào ngày sinh Khổng Tử (27 tháng 8).

Trải qua các cuộc chiến tranh ác liệt bảo vệ độc lập, Văn Miếu từng chịu nhiều mất mát: giai đoạn 1946–1947, khu đền Khải Thánh cùng nhà Đông vu, Tây vu ở Điện Đại Thành bị phá hủy. Một nhóm người tâm huyết đã lập ra Văn Miếu học hiệp hội để gìn giữ di tích cho đến ngày giải phóng Thủ đô (1954), sau đó ngành Văn hóa Hà Nội tu sửa lại hai dãy Đông vu, Tây vu. Ngày 28/4/1962, di tích được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia; ngày 25/4/1988, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu — Quốc Tử Giám được thành lập để quản lý, tu bổ và phát huy giá trị di tích.

Hướng tới Đại lễ 990 năm Thăng Long — Hà Nội, công trình phục dựng toàn diện Nhà Thái Học trên khuôn viên 1.530 m² được khởi công năm 1999 và khánh thành năm 2000. Không gian trở lại diện mạo nguy nga, thờ phụng ba vị vua sáng lập (Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lê Thánh Tông) cùng Vạn thế sư biểu Chu Văn An.

Tháng 3 năm 2010, 82 bia tiến sĩ được UNESCO vinh danh là Di sản tư liệu thế giới thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương, và đến năm 2011 được công nhận là Di sản tư liệu thế giới cấp toàn cầu. Năm 2012, toàn thể Quần thể Văn Miếu — Quốc Tử Giám được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích Quốc gia Đặc biệt.